Gıda Katkı Maddesi nedir? Hangi Amaçla Kullanılırlar?

Gıda katkı maddesi nedir kısa tanımı? Katkı maddeleri hangi gıdalarda ve ne amaçla kullanılır? Kullanım amaçları nedir?

Gıda katkı maddeleri; Tek başına gıda olarak tüketilmeyen, bir gıda ürününün ana bileşeni, hammaddesi veya yardımcı maddesi olarak kullanılmayan; fakat o gıdanın işlenmesi, ambalajlanması ve/veya depolanması ile ilgili olarak ve gıdanın tat, koku, görünüş, yapı ve diğer niteliklerini korumak, düzeltmek veya istenmeyen değişikliklere engel olmak amaçlarıyla gıda ürünlerine katılmalarına izin verilen, kalıntı veya türevleri mamul maddede kalan kimyasal madde veya maddeler karışımıdır.

• GKM’ler, gıdalardaki problemleri maskelemek için kullanılamaz ancak gıdalarda oluşabilecek bozulma ve kalite kayıplarını engellemek için kullanılırlar.
• GKM’ler, her hangi bir gıdaya ilave edilirken o gıdanın bir bileşeni olarak eklenmez. Ancak, gıda maddesine girdiğinden itibaren o gıdanın bir bileşeni olur.
• GKM’ler; tek başına bir gıda maddesi değildir ve tek başına tüketilemez.
• GKM’ler tek başına besin değeri yoktur (enerji veya vitamin değeri yoktur).
• GKM’ler; gıdanın besin değerini arttırmak için kullanılan bir madde değildir.
• GKM’ler; gıdanın üretimi, hazırlanması, işlenmesi, muamele edilmesi, paketlenmesi, depolanması veya taşınmasında gıdaya bulaşan (kontaminant: bulaşan) bir madde değildir.
• GKM’ler; konuldukları gıdanın içerisinde homojen bir şekilde dağılmış olmalıdır.

Gıda Katkı Maddelerinin Kullanım Amacı 

Aşağıda belirtilen amaçlar doğrultusunda katkı maddeleri gıdalara eklenirler.

• Gıdaların dayanıklılığını arttırmak, böylece hızlı bozulan gıdalarının ömrünü uzatmak ve korumak amacıyla,
• Gıdaların besleyici değerini korumak amacıyla,
• Gıdanın rengini ve lezzetini çekici hale getirmek ya da korumak amacıyla,
• Özel beslenme grupları ve diyetler için ihtiyaç duyulan özel gıdaların üretilebilmesi amacıyla,
• Gıdaların dokusal özelliklerini geliştirmek ve korumak amacıyla,
• Gıdanın doğal yapısında bulunan maddelerin gıdanın duyusal ve kimyasal özelliklerini bozmaması amacıyla (örnek; yağın okside olarak acılaşmasını önlemek için),
• Gıdalarda hastalıklara neden olan ya da olabilecek mikroorganizmaların çoğalmasını önlemek amacıyla,
• Gıdaların işlenmesi sırasında teknolojik nedenlerle gıdanın doğal yapısının bozulmasını önlemek amacıyla,
• Gıda çeşitliliğini sağlamak amacıyla.

Katkı Maddeleri Kullanımında Uyulması Gereken Genel Kurallar

• Gıdaların üretiminde kullanılan katkıların ülkenin ilgili yasal düzenlemelerinde izin verilen maddeler arasında bulunması zorunludur. Ancak bu şekilde:
  • Katkı maddesi hakkındaki toksikolojik çalışmaların izlenmekte olduğundan,
  • Bugünkü bilinenler ışığında, ilgili mevzuatta izin verildiği dozlarda kullanıldığında hiçbir toksik etkinin söz konusu olmayacağından emin olabiliriz,
• Gıda katkı maddeleri hangi amaçla gıdaya katılmış olursa olsun insan sağlığına zarar vermemelidir. Kullanılacak katkı maddesi hakkında analiz sonuçları ve kullanılma miktarları bilinmeli ve Türk Gıda Kodeksinde belirlenmiş miktar ve oranlarda kullanılmalıdır,
• Katkı maddesi önceden belirlenmiş saflık kriterlerine uymalıdır,
• Gıda katkı maddeleri katıldığı gıdanın besleyici değerine zarar vermemeli, besin değerini azaltmamalı ve değiştirmemelidir. Gıdaların içerisinde bulunan vitaminleri tahrip etmemeli ve besinlerin emilimini azaltmamalıdır,
• Gıda katkı maddeleri tağşiş amacıyla (bozulma ve kötü kalitenin maskelenmesi veya ürünün ağırlığının arttırılması gibi) kullanılamazlar,
• Katkı maddesi, katıldığı maddelere homojen olarak dağılmış olmalı ve ürünün maliyetini arttırmamalıdır,
• Bazı gıdalara, özellikle çocuk mamalarına ve diyet gıdalarına katılması düşünülen katkı maddesinin katılma koşulları ve miktarları özel izinle kullanılması zorunludur (Tarım Gıda ve Hayvancılık Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı tarafından onaylanmış olmalıdır),
• Ambalajlı olarak pazarlanan gıda ürünlerine katılan katkı maddelerinin etiket üzerinde beyan zorunluluğu vardır. Ancak bu beyan, katkıları E-kodlarıyla olabileceği gibi sınıf özellikleri belirtilerek de yapılabilir. Gıdalara eklenen bazı maddeler bazen işleme sırasında kaybolabilmektedir. Bu tür maddeler gıdanın etiketinde belirtilmeyebilirler.

Yazan: Gıda Yüksek Mühendisi Mithat Taş